Commissie Justitie 4 februari 2026
Op basis van de bronnen geeft de minister van Justitie een gedetailleerde uiteenzetting over de problematiek van de overbevolking in de gevangenissen. Dit wordt erkend als een grote uitdaging die al decennia aansleept en zwaar weegt op zowel de veiligheid van het personeel als de menswaardigheid van de detentie.
Hieronder volgt een gedetailleerd overzicht van wat er precies gezegd wordt:
1. Erkenning van het probleem en de oorzaken De minister stelt dat de overbevolking een veiligheidsrisico vormt voor de samenleving omdat gedetineerden hierdoor onvoldoende begeleid kunnen worden naar re-integratie. De oorzaken die worden aangehaald zijn:
- Hoge instroom: Ondanks een verhoogde uitstroom, blijft de instroom hoog. Dit komt mede door de uitvoering van korte straffen (onder de drie jaar) die sinds de noodwet van vorig jaar effectief worden uitgevoerd.
- Successen tegen criminaliteit: De succesvolle strijd tegen georganiseerde misdaad en drugshandel zorgt voor een voortdurende druk op de capaciteit.
- Specifieke doelgroepen: Een derde van de gevangenispopulatie (meer dan 4.000 mensen) verblijft zonder wettig verblijf in de cel. Daarnaast zitten er ongeveer 1.100 geïnterneerden in de gevangenis die daar eigenlijk niet thuishoren.
- Grondslapers: De huidige maatregelen volstaan nog niet om het fenomeen van grondslapers volledig weg te werken.
2. Het 'Globaal Plan' en financiering Om de overbevolking structureel aan te pakken, is er een globaal plan goedgekeurd met een structureel budget in de begroting 2026-2029:
- Er wordt jaarlijks 60 miljoen euro voorzien voor de aanpak van overbevolking (€50 miljoen voor Justitie, €5 miljoen voor Asiel & Migratie, €5 miljoen voor Volksgezondheid),.
- Daarnaast is er een investeringsbudget van 600 miljoen euro gepland voor de renovatie en beveiliging van de penitentiaire infrastructuur.
3. Maatregelen voor capaciteitsuitbreiding De minister zet in op het maximaal benutten en uitbreiden van de capaciteit:
- Langer openhouden van oude gevangenissen: De middelen worden gebruikt om de gevangenis van Sint-Gillis en de oude gevangenis van Antwerpen langer open te houden.
- Nieuwe gevangenissen: In het najaar van 2026 wordt de nieuwe gevangenis van Antwerpen in gebruik genomen (circa 500 extra plaatsen). Ook is de bouw van een nieuwe gevangenis in Vresse-sur-Semois goedgekeurd.
- Kleinschalige detentie: Er wordt ingezet op detentiehuizen en transitiehuizen (bijv. in Ham en Genk),.
4. Aanpak van specifieke doelgroepen De minister focust op twee specifieke groepen om de druk te verlichten:
- Personen zonder verblijfsrecht: In samenwerking met de dienst Vreemdelingenzaken en andere partners wordt ingezet op gedwongen terugkeer. De ambitie is om maandelijks 170 veroordeelden zonder verblijfsrecht te verwijderen en jaarlijks 140 veroordeelden effectief over te brengen naar hun land van herkomst.
- Geïnterneerden: Via de 'Taskforce Internering' wordt gezocht naar plaatsen buiten de gevangenis. Tegen het najaar van 2026 moeten er 90 extra plaatsen zijn in zorginstellingen. Op langere termijn wordt gewerkt aan nieuwe Forensisch Psychiatrische Centra (FPC) in Waver en Paifve.
5. Kritiek en debat over strafverzwaring Tijdens de bespreking van een nieuw wetsontwerp (dat straffen voor drugs en georganiseerde misdaad verhoogt), ontstaat er discussie over de impact hiervan op de overbevolking:
- Een parlementslid (Dhr. Van Hecke) waarschuwt dat het verhogen van strafmaten (bijvoorbeeld drugshandel van niveau 3 naar 4) de overbevolking verder zal doen exploderen.
- Hij citeert de Penitentiaire Beleidsraad, die adviseerde om elk initiatief dat de situatie in de gevangenissen kan verergeren (zoals strafverzwaringen) uit te stellen zolang de overbevolking niet tot houdbare proporties is teruggebracht,.
- De minister reageert hierop door te stellen dat het noodzakelijk is om leiders van criminele organisaties zwaar te straffen en dat voor andere groepen (zoals gebruikers) gezocht moet worden naar alternatieve sancties of hulpverlening, maar dat de strafverzwaring een bewuste keuze is tegen de georganiseerde misdaad.